Ambtenaar 2.0

samen werken aan overheid 2.0

Veel is te zeggen over eigenwaarde. Dat realiseerde ik mij bij het lezen van een discussie gestart door Alexander Meijer, gemeentesecretaris in De Ronde Venen. Vooral als het gaat om de toepassing van het begrip bij de overheid, is een nadere beschouwing interessant.

Het begrip “eigenwaarde” heeft veel te maken met onze cultuur. Maar misschien is ook te stellen dat in elke cultuur het begrip als fenomeen zich naar de kenmerken van die cultuur manifesteert. Dat zou betekenen dat in elke cultuur de eigenwaarde van een persoon aan te tasten is, alleen dan wel op verschillende manieren. In een socialistisch land zal de eigenwaarde aan te tasten zijn wanneer iemand ervan beticht wordt zich teveel op te stellen vanuit zijn of haar individueel belang. In een kapitalistisch land kan iemand in zijn eigenwaarde aangetast worden wanneer hem verteld wordt dat hij het systeem waarin hij leeft kennelijk niet begrijpt; hij moet rijk willen worden en dan beseffen dat hij zijn superieuren moet pleasen. Doet hij dat niet, is hij dom.

Eigenwaarde is mijns inziens de persoonlijke kristallisatie van alle niet en wel geslaagde socialisaties van een individu in de periode van diens geestelijke groei. Het opdoen van eigenwaarde is mijns inziens een universeel proces dat contextgebonden is.

Het culturele aan het begrip, ter nadere duiding

Over het woord eigenwaarde als begrip is veel te zeggen. “Eigen” houdt in dat het van je zelf is. “Waarde” houdt in dat het te maken heeft met waardering. In de VS lijkt eigenwaarde meer te maken te hebben met eigendunk, met zelfwaardering. Die betekenis heeft het zeker niet in de Nederlandse cultuur. De waarde die je aan jezelf toekent, hoeft namelijk niets te maken te hebben met jouw eigenwaarde. Ook iemand met (te hoge) eigendunk heeft namelijk eigenwaarde. Eigenwaarde speelt dan hoogstens een rol als het gaat om de vraag hoe iemand tot een te hoge eigendunk is gekomen. Wanneer de voltallige directie een nitwit hoog in het zadel hijst, krijgt die persoon vanzelf een hoge eigendunk – tenminste tussen de muren van de organisatie waarover die directie de scepter zwaait. De mate waarin de persoon eigenwaarde heeft ontwikkeld, zal bepalen hoe hij/zij daarmee omgaat.

Taalgebruik, eigenwaarde en de context van professionele omgevingen

In de volksmond zijn veel uitdrukkingen die met het begrip eigenwaarde samenhangen. “Die bestuurder hield de eer aan zichzelf en stapte op” is een voorbeeld. Maar ook de bonuscultuur bij de banken is een fenomeen dat samenhangt met de toepassing van het begrip “eigenwaarde”. Het is geen veer die in een klein gaatje wordt gestoken. Het is een zak geld die samengaat met de aanvaarding van een risicovolle betrekking. De vraag is dan wel wat er gebeurt met het risicovolle. Lag de waarde van de hooggeplaatste nu juist niet daarin dat hij het risico aanvaardde? De vraag is dan ook of iemand die een bonus van 8 miljoen euro aanvaardt om te vertrekken, veel of weinig eigenwaarde heeft om tot die beslissing te komen. Persoonlijk denk ik, hebben de betrokkenen, bankdirecteur en bestuur van de bank, een gebrek aan eigenwaarde wanneer zij al te gemakkelijk die beslissing nemen.

Zo heb je in mijn ogen ook een gebrek aan eigenwaarde wanneer je als net aangenomen leidinggevende tegemoet komt aan een boven je geplaatste die tegen je zegt: “En Jan gaan we ontslaan, doe dat even.“ De zojuist aangestelde zou moeten zeggen dat beslissingen over ontslag en aanname van personeel in zijn functiebeschrijving staat en dat hij/zij daarover de volle verantwoordelijkheid wil nemen en dat daarvoor meer nodig is dan simpelweg de uitvoering van een opdracht in de lijn zonder Jan te hebben leren kennen. Hij zou zelf weleens tot een hele andere conclusie kunnen komen. De vraag is dan of bij de net aangenomen leidinggevende een gebrek aan eigenwaarde bestaat wanneer die zonder meer met die opdracht aan de slag gaat. De vraag is ook of dergelijk gedrag vaak zal voorkomen in een land met een overheid die de eigenwaarde van zijn inwoners respecteert.

Eigenwaarde en de actualiteit

Tegenwoordig is onze eigenwaarde ook in het geding als het gaat om de aanpak van pesten en van pesters. Schooldirecteuren en ouders konden er weleens andere waarden en normen op nahouden dan een programmamaker voor RTL. Maar ook als het gaat om “pesten op het werk” – iets dat de laatste tijd nogal weer vaak schijnt voor te komen, is “eigenwaarde van cruciale betekenis. De vraag is ook wat er aan de hand is wanneer pesten op het werk ingezet wordt als managementinstrument. Plots is pesten niet meer een gebeuren uit een opwelling bij de pester. Plots is pesten een uitgedacht gebeuren. Op dat moment spreken we niet meer over “de cultuur in onze samenleving”. We spreken dan over de bedrijfscultuur die gebruik maakt van voorspelbare ervaringen bij geplande acties gericht tegen mensen die opgegroeid zijn in onze samenleving. De bedrijfscultuur zet als het ware een nieuwe cultuur in een bestaande. De dreiging van "een cultuur binnen een cultuur"bestaat overigens ook bij het grenzeloos toestaan van wat programmamakers bij RTL willen doen aan pesten binnen het onderwijs. Pesten op het werk komt voor wanneer de werkgever de gepeste wil ontslaan. Pesten in de rest van de samenleving is niet gericht op het wegsturen van de gepeste. Wanneer de gepeste namelijk uit beeld verdwijnt, mist de pester zijn speeltje. Er is dus nog wel het nodige te nuanceren.

We moeten onze kwetsbare kinderen beschermen en ze niet onderwerpen aan al te grove middelen om pesten tegen te gaan. Hun eigenwaarde is daarbij in het geding. Het moet ze niet tot in lengte van jaren nagedragen kunnen worden dat ze (1) pestkoppen zijn en (2) dat ze gepest worden. Misschien helpt het risico al dat de pesters stiekem gefilmd kunnen worden, aan het tegengaan van het fenomeen. Misschien helpt het al wanneer RTL samen met de betrokken school een programma opstelt om de schoolgemeenschap ermee te confronteren? Hoeft RTL alleen maar door te gaan met filmen zonder wat dan ook in de massamedia uit te zenden. Maar is er sprake van eigenwaarde wanneer we het probleem niet aanpakken vanwege "de tere kinderziel"?

Eigenwaarde vanuit het perspectief van de actor

Het lijkt alsof in onze cultuur sleutelfiguren aan initiatiefnemers een grotere waarde hechten dan aan mensen die wachten op initiatieven van anderen. Het gaat mij hierbij dan louter om het initiatief, niet om het oogmerk van de initiatiefnemer. Zo las ik ergens vanuit een “pedagogische omgeving” dat pesters doorgaans bovengemiddeld intelligent zouden zijn en dat ze later vaak leidinggevende betrekkingen krijgen. Ook om die reden “moeten we ze in bescherming nemen, moet het onderwijs ze in bescherming nemen”. In mijn visie op pesters, hebben die vooral een probleem dat minimaal tussen hun oren zit en dat mogelijk maar al te vaak ontstaat in een van de samenleving geïsoleerde thuiscultuur.

Het opbouwen van eigenwaarde

We herinneren het beroep op “onze VOC mentaliteit” van Balkenende. Balkenende deed een beroep op de Tweede Kamer weer te gáán voor die mentaliteit: de handelsgeest van de Nederlanders in de 17-de eeuw. Aan die tijd – de Gouden Eeuw – ontlenen sommige Nederlanders hun eigenwaarde als zou dat enkel feit daarvoor voldoende basis zijn. Balkenende had niet gerekend met het historisch bewustzijn van zijn gehoor. Moeten we overigens eigenlijk wel trots zijn op die periode uit de geschiedenis waarin vele Nederlandse koopmannen rijk werden over de ruggen van mensen uit andere culturen? Het is een tijd waarin Nederlanders dwars tegen de culturele verworvenheden uit "onze Joods Christelijke traditie" in handelden.

De eigenwaarde en de overheid

Ik doel nu op de rol van de overheid als werkgever of als opdrachtgever als het gaat om het respecteren van eigenwaarde. Zeker van de overheid mag respect voor eigenwaarde verwacht worden. 

De overheid gaat over de samenleving en moet zich dit goed realiseren. Iemand kwetsen in zijn eigenwaarde is gemakkelijk. Iemand ontslaan met respect voor iemands eigenwaarde is moeilijk. De overheid geeft een slecht voorbeeld wanneer hij als opdrachtgever of werkgever iemand kwijt wil raken door hem of haar diepgaand te kwetsen, al of niet met leugens. Wanneer dat standaard zou gebeuren, zou dat directe gevolgen kunnen hebben voor onze samenleving. Iemand die om wie hij is als persoon en niet om zijn disfunctioneren, door de overheid wordt weggejaagd, wordt feitelijk door de samenleving weggejaagd. Wij zijn namelijk met z'n allen verantwoordelijk voor onze overheid en zijn handelen. 

De overheid en zijn vertegenwoordigers (ambtenaren, bestuurders) geven het voorbeeld. Dat voorbeeld geeft de overheid al wanneer hij bijzondere groepen als onderwerp van politiek maakt. Openbare orde is bijvoorbeeld een legitiem onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer. Nederland als kader voor integratie voor ingezetenen die afkomstig zijn uit andere culturen, is ook een legitiem onderwerp op die agenda. Maar de benaming door een politieke partij van een groep mensen uit een andere cultuur in onze samenleving als onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer toont mijns inziens aan dat een niet-capabele ambtenaar de voorzitter van de Tweede Kamer destijds heeft ondersteund.

Goed Functioneren zou de maat moeten zijn in Nederland waaraan professionals hun eigenwaarde mede ontlenen. De overheid en zijn vertegenwoordigers zouden ons daarbij moeten helpen. Iemand die zijn eigenwaarde alleen ontleent aan de hoge waardering die hij krijgt van zijn chef, heeft niet anders dan een gebrek aan eigenwaarde. Die lijdt aan misplaatste eigendunk.

Weergaven: 708

Opmerking

Je moet lid zijn van Ambtenaar 2.0 om reacties te kunnen toevoegen!

Word lid van Ambtenaar 2.0

© 2017   Gemaakt door Dirk Jan van der Wal.   Verzorgd door

Banners  |  Een probleem rapporteren?  |  Algemene voorwaarden