Ambtenaar 2.0

samen werken aan overheid 2.0

Ben je er als ambtenaar voor de politiek of voor de samenleving?

Werk je als ambtenaar nu voor de politiek of voor de samenleving? Toen de overheid nog bestond uit heldere, hiërarchische kolommen was het antwoord op die vraag duidelijk, maar naarmate de netwerksamenleving ook de overheid binnendringt, groeit voor veel ambtenaren het dilemma. Maar is dit wel de goede vraag?

 

Politiek en samenleving

Uiteindelijk is de overheid er natuurlijk voor de samenleving. De overheid is er om te regelen wat we niet zelf kunnen regelen. Of zoals Tim O'Reilly, de bedenker van de termen web 2.0 en overheid 2.0, het zegt: "The role of government: a convener of things that we as individuals and companies can't do alone."

Aan de andere kant hebben we voor de democratische sturing van de overheid een systeem verzonnen. Als burgers kiezen we politici en geven hen vervolgens een middel in handen, een apparaat, dat hen in staat stelt om hun politieke beloftes te vertalen in maatschappelijke verandering. Dat apparaat is de bureaucratie.

 

Waarom een bureaucratie?

Een bureaucratie is een organisatie bestaande uit aangestelde professionals (ambtenaren) die werken in een hiërarchische structuur, zodat een grote en complexe samenleving kan worden bestuurd, en waar wordt gewerkt met vastgestelde procedures, zodat iedereen gelijk wordt behandeld.

Enerzijds zorgt een bureaucratische organisatievorm er dus voor dat willekeur wordt voorkomen en dat er wordt gewerkt vanuit het principe van gelijke behandeling (meer daarover in een latere blog). Anderzijds is het simpelweg een methode om een grote organisatie aan te sturen. 

 

Netwerksamenleving

De socioloog Max Weber heeft aan het begin van de 20e eeuw de principes van de bureaucratische staat beschreven. Het staatsapparaat groeide toen sterk, evenals de impact ervan op de samenleving. Nu bevinden we ons in een ander tijdvak, namelijk van digitalisering en vermaatschappelijking.

De tijd dat de overheid via hiërarchische sturing de samenleving veranderde is definitief voorbij. Op elk thema en werkveld is een overheidsorganisatie aangewezen op samenwerking met andere overheidsorganisaties, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers. We leven in een netwerksamenleving.

 

Horizontaal en/of verticaal

Dat betekent dat je als ambtenaar om effect te hebben moet samenwerken met partijen buiten de eigen organisatie (cocreatie). Om maatschappelijk resultaat te behalen voor je politieke leiding, zul je de contacten met de buitenwereld aan moeten halen en meerwaarde moeten bieden in die samenwerking.

Dat werken in en via netwerken wordt ook wel horizontaal werken genoemd, in tegenstelling tot het werken in een hiërarchie, ofwel verticaal werken. In een netwerksamenleving verschuift de nadruk in het werk van ambtenaren dan ook van verticaal en intern naar horizontaal en extern.

 

Tegenstellingen en tussenwerkers

Beide manieren van werken vragen echter verschillende competenties van ambtenaren en een heel andere houding. De NSOB betoogt in haar essay De boom en het rizoom dat organisaties speciale ambtenaren moeten aanstellen ("tussenwerkers") die een brug kunnen slaan tussen beide werelden.

Dat idee impliceert dat de hiërarchische overheidsorganisatie hetzelfde kan blijven werken en zelf geen onderdeel uitmaakt van de (netwerk)samenleving. De meeste ambtenaren kunnen omhoog blijven kijken, want een paar kijken opzij. De verticale overheid staat daarmee haaks op de horizontale samenleving.

 

Naar een genetwerkte overheid

Dat is niet wat ik om me heen zie gebeuren. Steeds meer werkzaamheden van ambtenaren vragen om een samenwerking met andere partijen. Elke ambtenaar is een tussenwerker aan het worden. Ik zie overal collega's die zowel actief zijn in de samenleving als de weg weten binnen de overheid.

Overheidsorganisaties zijn daardoor in verandering. De hiërarchische structuur is nog intact, maar in werkwijze ontstaan er steeds meer verbindingen met buiten. Het systeem komt daardoor onder druk te staan. Die ontwikkeling laat zich visualiseren in onderstaand schema:

In plaats van kiezen tussen 'werken voor de politiek' en 'werken voor de samenleving' moeten we ons afvragen hoe we een overheidsorganisatie bouwen die verticaal en horizontaal even krachtig kan opereren. We moeten met de gehele organisatie een bijdrage kunnen leveren aan de samenleving èn met de gehele organisatie de politiek verantwoordelijke kunnen bedienen. Daar ligt de uitdaging.

 

Verticale organisatie blijft bestaan

Overheidsorganisaties zullen altijd een verticale verantwoordelijkheid behouden. De wethouder, gedeputeerde of minister is de baas. Zo werkt ons democratische systeem nu eenmaal. Om dat zo goed mogelijk te doen moeten we echter van meerwaarde zijn in de samenleving. Beide werelden zijn even reëel en actueel.

Er is echter een belangrijk verschil. Onze organisaties zijn nog steeds vooral verticaal georiënteerd en naar binnen gericht. Aansturing en beoordeling, beloning en ontwikkeling, procedures en systemen, bijna alle voorzieningen en stimulansen versterken de verticale oriëntatie van ambtenaren.

 

Horizontale organisatie moet worden versterkt

Horizontaal werken is vaak afhankelijk van het initiatief van individuele ambtenaren. Een externe of horizontale oriëntatie is eerder een risico: te veel 'buiten' zijn wordt gezien als slecht voor je carrière en als er iets 'misgaat' dan sta je er alleen voor. Er zijn geen mechanismen voor horizontale besluitvorming of ontwikkeling.

Als we een genetwerkte overheid willen, dan moet er een emancipatie plaatsvinden van de horizontale werkwijze. We moeten mechanismen verzinnen en voorzieningen creëren die ons werk en onze medewerkers net zo krachtig ondersteunen als in de verticale wereld. Daar ligt een taak voor de leidinggevende van nu.

 

Accent verleggen

De uitspraken van minister Timmermans zijn in ieder geval een stap in de goede richting. Hij wil dat zijn ambtenaren meer in de openbaarheid treden en dat hij de verantwoordelijkheid neemt als er onverhoopt iets mis zou gaan. Hij past zijn ministeriële verantwoordelijkheid dus ook toe op de horizontale wereld.

Op het gebied van organisatie en ict moet er echter nog heel wat veranderen om horizontaal werken even aantrekkelijk en geaccepteerd te maken als een verticale focus. De toekomst van de overheid ligt in de samenleving. Die van de ambitieuze ambtenaar ligt helaas voorlopig nog in de eigen organisatie ...

De vraag is dan ook: Hoe kunnen we de horizontale organisatie versterken en gelijkwaardig maken aan de verticale organisatie? Wat is daarvoor nodig? Welke ingrepen kunnen we daarvoor doen. Heb jij een idee?

 

Weergaven: 1803

Opmerking

Je moet lid zijn van Ambtenaar 2.0 om reacties te kunnen toevoegen!

Word lid van Ambtenaar 2.0

Reactie van Wim Markwat op 12 Augustus 2013 op 9.28

Mooi om te zien hoe verschillende mensen (ik schrijf hier bewust niet het woord ambtenaren) kijken naar 1 en dezelfde organisatie en de veranderingen welke plaats vinden en/of gewenst geacht worden.

Om de integratie van de verschillende domeinen in het (gewenste) veranderingsproces dichter bij de samenleving te brengen nog even deze visie met een idee.

De politiek (deels) als vertegenwoordiging van de samenleving co-creëert met beleidsambtenaren plannen en lijnen waarlangs gewenst wordt dat aan die plannen uitvoering gegeven wordt.

Vervolgens hangt veel af van hoe dit geïnterpreteerd wordt door de uitvoerenden, en zie je dat veel uitvoerenden (nog) niet nadenken hoe plannen en veranderingen aankomen bij de betrokken burgers en bedrijven. Los van alle verbeteringen welke nog kunnen (en moeten) worden doorgevoerd in bijvoorbeeld de wijze van communiceren, werken en verantwoorden, zie ik een grote rol weggelegd voor meer transparant functioneren. Er kan door zowel beleids- als uitvoerende ambtenaren (en politici) veel geleerd worden van de door mij hier te introduceren zgn "snuffelstages" door betrokken burgers en ondernemers. Probeer binnen de eigen organisatie niet alleen meer naar buiten te kijken, maar nodig burgers welke een maatregel of verandering aan gaan ook eens uit om gewoon een dagje op jouw afdeling mee te draaien. Integratie lijdt tot meer onderling begrip en zal bijdragen tot betere tuning van datgene waar de Overheid mee/op stuurt.

Jullie herkennen het wel toch? Er wordt vaak iets geroepen over dat dit of dat de schuld is van.........en dan blijkt bij nader inzien/onderzoek dat deze beschuldiging in het geheel niet juist is of wel juist is maar aan een ander adres had moeten worden verstuurd.

En vergeet ook niet dat door de interactie met betrokkenen "de ambtenaar" weer meer mens wordt.

Reactie van Geertjan Benus op 26 Juli 2013 op 2.14

Davied, ik kan niet oordelen over de feitelijke praktijk in het werk van ambtenaren, omdat ik geen ambtenaar ben.

Ik kan wel mijn gedachten over dit boeiende onderwerp laten gaan. Dan ben ik ervan overtuigd dat ambtenaren er voor de politiek zijn én voor de samenleving en dat politiek, het politieke bedrijf en samenleving feitelijk geen gescheiden werelden kunnen/mogen zijn.

Van (beleids)ondersteunende ambtenaren mag verwacht worden dat ze met beide benen in de samenleving staan en dat ze zich daar ook laten zien. Uiteraard hebben ze dan wel te maken met het kader van het politieke bestuur van het moment - het is niet de bedoeling dat ambtenaren politiek gaan bedrijven. Het is wel de bedoeling dat ambtenaren boven de partijen blijven staan, weer anders dan een burgemeester en wéér anders dan wethouders of ministers.  

De politiek kan op het juiste moment gevoed worden door de kennis bij ambtenaren zo dat de politieke discussie niet ophoudt bij 'welles-nietes' en zo dat er enige besluitvaardigheid gehaald wordt uit politieke discussies.

De ambtenaren kunnen de ontwikkelingen in de samenleving bijhouden (SER, CBS bijvoorbeeld) en daarover zowel een terugkoppeling geven naar de samenleving als naar de politiek. Zo kunnen ook burgers politieke discussies beter beoordelen en hoeven er geen zinloze populistische discussies plaats te vinden.

Een politicus die niet inspireert is volgens mij geen politicus. Ik las 25 juli op de opiniepagina in Trouw een artikel over lokale neppolitici (niet gekozen volksvertegenwoordigers) van Floor Vermeulen, voorzitter van de VVD-fractie in de Provinciale Staten van Zuid Holland. Zij schrijft in dat artikel onder meer over democratische legitimatie, vermindering van het aantal politici en bezuinigingen. In dat artikel gaat het haar niet zozeer om die inspiratie die ik bedoel. Het gaat haar wel om een niet gescheiden wereld tussen politici en de samenleving - zij pleit voor de inzet van enkel en alleen gekozen politici. Het gaat haar bovendien om de democratie van de aantallen, het vele werk en prioriteiten die kleinere fracties dan eenmaal moeten stellen. 

Als ik kijk naar de verhouding tussen ambtenaren en politici, valt het mij op dat voorzitters van commissies of de Tweede Kamer en de Eerste Kamer ook altijd politici zijn. Het zou volgens mij helemaal niet gek zijn wanneer een beleidsambtenaar commissies en de Tweede Kamer voor zou zitten. Een goed ingevoerde beleidsambtenaar zal aan de politieke discussie veel eenvoudiger leiding kunnen geven en die tot conclusies kunnen brengen dan een primus interparis onder de politici.  

Ambtenaren zouden niet de veroorzakers moeten zijn van het vele werk van politici, maar de problemen in de samenleving die om een oplossing vragen zouden dat werk moeten veroorzaken. Dan blijft de politiek als vanzelf dichter bij de samenleving en wordt het noodzakelijker de problemen in de samenleving te blijven benoemen, ook de problemen waarbij voor geen enkele politieke partij eer te behalen is, maar die om  maatschappelijke redenen wel om een oplossing vragen.

Ik geloof niet zo in horizontaal en verticaal denken. Horizontaal denken is voor welzijnswerkers en verticaal denken past goed in het leger. Volgens mij hadden we dat staatskundig juist zo goed geregeld in Nederland. Mijn conclusie is: politici zouden dus zowel de samenleving als ambtenaren moeten kunnen inspireren.

Ik pleit dus voor inspirerend spreken en denken door de leiding inplaats van voor een verticale organisatie. Én ik pleit voor het realistisch besef dat ambtenaren net zo goed deel uitmaken van onze samenleving als (zelfstandig) ondernemers of burgers of groot-industriëlen. Het besef van wat wanneer in welke situatie met welk doel verwacht mag worden van de rol van de ambtenaar, moet bij de ambtenaar dan wel hoog ontwikkeld zijn en ook hoger dan wanneer alle ambtenaren netjes binnen hun ambtelijke kaders zouden blijven.

 

 

Reactie van Davied op 19 Juli 2013 op 12.01

"Distribution, not status" als leidend mechanisme, zie http://gov2.net.au/blog/2009/10/08/policy-2-0-towards-whole-of-gove...

Reactie van Davied op 12 Juli 2013 op 10.59

Herko: Goede aanvulling! Het onderscheid tussen beleid en uitvoering vind ik minder nuttig hier. Ook bij het maken van beleid wil je in contact staan met de buitenwereld en relevante netwerken. Op elk niveau bewegen we naar meer cocreatie (zij het wel in andere vormen, zie ook 'Wij, de overheid'.

Roel: Volgens mij zitten we op één lijn, maar ik had naar aanleiding van je bijdrage een vraag. Je hebt het over 'traditionele dienstverlening', maar verandert die niet evengoed door die transparantie? En is slimme cocreatie tussen die vier partijen niet juist een manier om meer 'lean' te werken?

Marco: De ontwikkeling naar 2.0 verschilt inderdaad sterk per organisatie. Ik zou zeggen: prijs jezelf gelukkig als je werkt bij een organisatie met een open blik. Je voorbeeld geeft inderdaad mooi weer wat de bijdrage is van management in deze werkwijze: het faciliteren van ondernemende ambtenaren. Eigenlijk zou dat ook de rol moeten zijn van bedrijfsvoering natuurlijk ;-)

Hadewych: Goed om het in een grotere context te zetten. Ik denk dat mijn kromme uiteindelijk onderdeel is van een cirkel. Zo zou het moeten werken in een democratisch systeem, maar de vraag is of dat altijd zo is en hoe de huidige ontwikkelingen (zie mijn boek) dat veranderen.

Je waarschuwt onder meer voor ondernemende ambtenaren die denken het alleen te kunnen. Ook daar ben ik het helemaal mee eens. Vanuit de ruimte die je als professional krijgt moet je vervolgens de juiste verbindingen leggen. Van individualisering naar verbinding.

Reactie van Hadewych van Kempen op 8 Juli 2013 op 7.54

Als je ook maar een beetje gelooft in het systeem, de manier waarop we de samenleving als democratische rechtsstaat hebben ingericht, dan is het een schijntegenstelling. Een systeem bestaat uit verschillende rollen en functies die met elkaar samenhangen. Een goeie werking van het complete systeem is afhankelijk van een goeie samenhang van al die rollen. ‘De ambtenaar’ die meent voor ‘de samenleving’ te werken heeft misschien een beetje last van grootheidswaanzin; hij kan niets op z’n eentje. Voor een ambtenaar zijn politici een soort vertaalinstrumenten: wensen en meningen van burgers (kiezers, belastingbetalers, ingezetenen tenslotte) worden door politici in een soort spannende kookpot gekneed tot een ‘algemeen belang’. En dat wordt dan weer door andere politici doorgegeven in een taal waarmee ambtenaren kunnen werken. Die ambtenaren hebben dan weer hun eigen spannende kookpot, met ingrediënten die ze rechtstreeks uit de samenleving halen dus zonder de vertaling van politici, maar zij hoeven dan ook geen ‘algemeen belang’ te produceren maar ‘beleid’. En laat beleid nou ook weer een complex product zijn, vol visie, middelen, uitvoering, handhaving, draagvlak en kennis. Dus als je het ambtelijk apparaat ontleedt in factoren, en die factoren ook weer uit elkaar rafelt tot kleinere delen, dan zie je gigantische diversiteit aan competenties, visies, rollen en functies.

Diversiteit maakt creativiteit mogelijk, en interne checks and balances, en een som die groter is dan de delen. Ook diversiteit in waarden-oriëntatie, ook als het gaat om ‘waarvoor of voor wie doe ik dit eigenlijk?’. Er is geen antwoord dat zonder meer meteen goed of fout is, elke visie draagt bij tot een bewustzijn van het feit dat je een bijdrage levert aan een prettige samenleving. Langs welke weg of via welke logica, daarover zijn tal van perspectieven mogelijk. Zolang maar niemand gelooft dat ie het op z’n eentje klaar kan spelen.

Reactie van Roel van Driel op 5 Juli 2013 op 16.35
Nog een aanvulling: het advies van de Raad voor Maarschappelijke Ontwikkelingen bevestigt dat er druk staat op de taakverdeling tussen overheid en samenleving, zie http://www.adviesorgaan-rmo.nl/Publicaties/Adviezen/Terugtreden_is_...

Ik heb er een plaatje van gemaakt op http://roel3l.tumblr.com/post/53464091608/transities-door-verschuiv...
Reactie van Marco van Burgsteden op 4 Juli 2013 op 20.36
De discussie is zoals Davied zelf al op twitter constateerde, wat lauwtjes. Ik heb even nagedacht waardoor dat zou kunnen komen.

Een mogelijke verklaring is, dat de ene helft van de ambtenaren zich niet in deze vraag herkent en de andere helft het punt van 'de kanteling' al voorbij is. Voor de eerste groep is het geen discussie omdat het nooit bij ze opgekomen is dat er iets bestaat buiten de muren van het gemeente-, provinciehuis of het departement. Voor de tweede groep is de schakeling tussen de interne rat race en de externe maatschappelijke opgave de tweede natuur.

Ik hoop mezelf tot de tweede groep te mogen rekenen. Anders had ik denk ik ook nooit een account gehad op ambtenaar 2.0. Mijn reactie was in ieder geval: maar ik kan mijn ambitie prima kwijt via dat schakelen tussen horizontaal en verticaal.

Nog een keer de blog gelezen. Mogelijk stipt Davied hier een verschil aan tussen de typische Rijks- en gemeenteambtenaar of tenminste hun biotoop. Ik denk als gemeenteambtenaar en daarin sta je natuurlijk wat dichter op die samenleving dan van onder de Haagse kaasstolp.

Maar belangrijkste conclusie: ik heb denk ik geluk dat mijn organisatie de laatste jaren een stille revolutie heeft ondergaan. Er is actief gezocht naar manieren om de mensen te prikkelen om vooral niet bezig te zijn met die verticale rat race. Motto van het MD programma: alleen ga je sneller, samen kom je verder. Ga eruit. Zoek je plezier in de interactie met de stad. Probeer dingen en als het niet lukt: leer ervan.

Dat gaat de een beter af dan de ander. Ook ik kon laatst bij ICT op het matje komen omdat ik een participatie-instrument had laten ontwikkelen door een derde partij, onbedoeld een aantal interne regels niet in acht nemend. Maar ik mocht wel door van directie en bestuur. En het leverde wel meerwaarde op. Voor de organisatie, voor de stad en voor mij en mijn directe collega's. Nieuwe kennis opgedaan en een mogelijk instrument voor cocreatie rijker.

Wat me bij die laatste actie wel opviel is dat het enorm helpt als de directie voldoende strategisch en maatschappelijk inzicht heeft om een meer intern gerichte ondersteunende afdeling te overrulen. Zodat de extern gerichte beleidsambtenaar of dienstverlener zijn werk kan doen.
Reactie van Roel van Driel op 3 Juli 2013 op 12.57

Zoals je zelf al aangeeft, is de vraag oneigenlijk. Laat ik eerst stellen, dat dé ambtenaar niet bestaat; het is een containerbegrip net als de politiek, de overhead, de burger, het bedrijfsleven. Voor een goed begrip van wat er aan de hand is, lijkt het me nuttig om wat meer onderscheid te maken. Hoe je er als ambtenaar in staat, wordt voor een groot deel bepaald door het onderdeel van de overheid waar je deel van uitmaakt: bij het RIjk, provincie of gemeente, aan de beleidskant of in de uitvoering, en daarbinnen dan weer in een ´product-georienteerde´dienstverlening (publiekszaken, vergunning/handhaving enz.), of een meer relatie-georienteerde  dienstverlening, zoals in het sociale domein).

In zijn algemeenheid zie ik veranderingen in de volgende vier velden en in de interactie tussen die vier velden: het politieke bedrijf, de ambtelijke uitvoeringsorganisaties, het bedrijfsleven en de burgers/samenleving. De veranderingen hebben te maken met hetgeen Davied beschrijft, zijn voor een groot deel niet geregisseerd, maar bieden ook ruimte voor nieuwe kansen, ontwikkelingen. Traditionele overheidsdienstverlening maakt voor een deel plaats voor nieuw uit te vinden dienstverlening. Het overheidsmonopolie op onbaatzuchtige creatie van maatschappelijke meerwaarde verdwijnt.

Maar ook traditionele dienstverlening blijft nodig, zij het dat die wel transparent en meer lean zal moeten worden. Want bij dit alles staat het maatschappelijk draagvlak, voor een door burgers en bedrijfsleven zwaar gesponsorde overheid, die als gevolg van de economische crisis steeds vaker de boodschap afgeeft, dat burgers niet altijd meer een beroep kunnen doen op die oveheid en een eigen verantwoordelijkheid hebben, zwaar onder druk.

 

Reactie van Herko Coomans op 2 Juli 2013 op 10.36

Ik zie wel een verschil tussen de beleidsmatige kant van de overheid en de uitvoerende kant, waarbij de beleidsmatige kant meer richting de politiek kijkt, en de uitvoerende kant meer naar de samenleving. De brug moet dan ook vaak geslagen worden tussen beleid en uitvoering.

Daar zit volgens mij ook een belangrijk punt, bureaucratie is er niet alleen voor het sturen van een complexe organisatie en het borgen van het gelijkheidsbeginsel, het is er ook voor het borgen van de publieke verantwoording over het expliciteren van het Algemeen Belang (ja, Met Hoofdletters). Omdat ambtenaren werken voor het algemeen belang, dient ten principale de mogelijkheid aanwezig te zijn zichtbaar te maken wat dat algemene belang is en hoe dat bepaald is. Transparantie wordt dus in principe geborgd door de bureaucratie. Helaas is de praktijk weerbarstiger (alhoewel dat in vergelijking met grote private organisaties nog wel mee valt, hoe intransparant de overheid is).

De politiek bepaalt de kaders waarlangs het Algemeen Belang gediend moet worden, de uitvoering maakt gebruik van de bureaucratie om daat een verantwoorde invulling aan te geven.

Reactie van Mildo van Staden op 2 Juli 2013 op 8.59

Een Timmermans kan helpen, of de oud-SG van EZ, Buijink. Want als we voor de minister werken is het handig als de minister of de top positief leiderschap tonen en mandaat geeft om beleid interactief vorm te geven of om de openbaarheid te zoeken. Belangrijk is wel, dat we bereid zijn om de ingeslagen koers ter discussie durven te stellen.

© 2017   Gemaakt door Dirk Jan van der Wal.   Verzorgd door

Banners  |  Een probleem rapporteren?  |  Algemene voorwaarden