Ambtenaar 2.0

samen werken aan overheid 2.0

Maatwerk leveren in Effectief (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken.

Effectiviteit is geen absoluut begrip. Wat effectief was in een vraagstuk 10 jaar geleden of in situatie x is dat niet zonder meer in het nu of in de toekomst in situatie y of z. Effectiviteit heeft ook een diverse betekenis. En het gaat over een samenstel van een behaald doelgericht resultaat, efficiëncy en werkbaarheid.

Ook het ambtelijk vakmanschap, nodig om effectief te (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken is geen absoluut en eenduidig begrip.

In deze blog maak ik gebruik van verschillende, naar mijn mening, synchroon lopende denkkaders om maatwerk te kunnen leveren in het effectief zijn in het (leren) werken aan diverse maatschappelijke vraagstukken.

Naar mijn mening ligt er een rol voor een ‘corporate learning officer’ binnen het strategisch Personeels- en Organisatiewerk (P&O) van overheden om het effectief (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken te inspireren, te orkestreren en te faciliteren.

 

Rollen van de overheid en van ambtenaren: evolutie en tijdsgeest
In zijn essay Ambtelijk Vakmanschap 3.0 heeft bestuurskundige Paul ’t Hart een analyse gemaakt van de ontwikkeling van de overheid in verschillende periodes. Bij elke periode past een rol voor het openbaar bestuur en voor ambtelijk vakmanschap:
• Bloeitijd Nederlands model van klassieke bureaucratie
o Age of tell: overheid kan bindende beslissingen nemen. De leider als technocraat
• New Public Management (NPM)
o Age of sell: overheid heeft vermogen om mensen “mee te nemen” en om draagvlak te creeren. De bestuurder als verkoper.
• Dynamieke netwerksamenleving
o age of consult: Overheid heeft vermogen om te raadplegen en te luisteren, te respecteren, bij elkaar te brengen, begrip te creeren, te beslissen en uit te voeren. Besturen is middelpuntvliedende krachten bij elkaar brengen en houden. Bestuurder als verbinder
o age of engage: capacity to partner: orkestreren van ‘joint action’. Bestuurder als consensusarchitect
o age of empower: overheid accepteert primaat van burger/ client/ samenleving, ontdekt initiatieven en lokt ze uit, denkt mee, versnelt, borgt en consolideert. Bestuurder als innovatiecatalysator.

Rollen van de overheid in denkkaders voor handelingsperspectieven
De analyse van de evolutie in het openbaar bestuur van ’t Hart is ook in denkkaders te vatten.

Dat doet bijvoorbeeld Jocelyn Bourgon. Zij was voorzitster van het Canadese Bureau Algemene Bestuursdienst. Zij werkt aan een omvangrijk en ambitieus internationaal onderzoek- en bewustwordingsproject waarin de toekomst van de ambtelijke professionaliteit centraal staat: New Synthesis of Public Administration. Ook Nederland is sinds 2009 met Australie, Canada, Verenigd Koninkrijk, Singapore en Brazilie in dat onderzoek betrokken (geweest). Het Nederlandse netwerk bestond o.a. uit het Ministerie van BZK (coördinator), Universiteit van Leiden, Erasmus Universiteit, NSOB, adviesbureau Partners en Pröpper en TNO. De resultaten van New Synthesis tot 2011 zijn neergelegd in het boek: ‘A new Synthesis of Public Administration. Serving in the 21st Century’

Bourgon onderscheidt in haar New Synthesis een denkkader met 4 kwadranten. Deze kwadranten onderscheiden zich van elkaar op twee dimensies: van government/ authority (links) en governance/ collective power (rechts) op de horizontale as en van public policy/societal results (boven) en civic results (beneden) op de verticale as. Van links onder met de klok mee zien we dan -door mij vrij vertaald- de kwadranten: Bureaucratie, NPM, Co-creatie en Eigen kracht. In de 4 kwadranten zien we verschillende rollen voor de overheid: een rechtmatige, presterende, co-creerende en een responsieve overheid.
In het hart van het assenkruis plaatst Bourgon het woord AND: steeds zoeken naar de juiste verhouding (synthesis) in de passende rol voor de overheid. Wat heeft het vraagstuk nodig? Ze tekent door de velden van de verschillende overheidsrollen een lemniscaat.

 

 

De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) heeft dit denkkader voor de rollen van de overheid in Nederland (door)ontwikkeld. Verschillende ministeries (BZK, EZ) en ook VNG/VGS hebben daaraan bijgedragen. De NSOB spreekt over sedimentatie van de verschillende perspectieven. Vele publicaties, waar vaak ook medewerkers van overheden aan hebben bijgedragen zijn het resultaat, onder veel meer:

  • 2016 De som en de delen. In gesprek over systeemverantwoordelijkheid. Ook hier 4 perspectieven

  • 2015 Sedimentatie in sturing. Systeem brengen in netwerkend werken door meervoudig organiseren.

  • 2015 Spraakmakend leiderschap. De linguïstische vingerafdruk van de gemeentesecretaris. (In samenwerking met IKPOB)

  • 2014 Leren door doen - Overheidsparticipatie in een energieke samenleving. (In samenwerking met PBL)

  • 2013 Pop-up publieke waarde. Overheidssturing in de context van maatschappelijke zelforganisatie

 

Recent heeft BZK met medewerking van NSOB een filmpje gemaakt “Het vak van ambtenaar” waarin dit model als uitgangspunt is genomen.

Primaat van het vraagstuk. Zoeken naar een synthese in rollen
In de dynamieke netwerksamenleving staat de overheid niet meer per se aan het roer, zegt (ook) ’t Hart: “Het primaat van de politiek is vervangen door het primaat van het vraagstuk: maatschappelijke kwesties en kansen houden zich allang niet meer aan de sectorale en bureaucratische categorieën waarlangs de staat haar handelend vermogen heeft geordend.”
Maatschappelijke kwesties in de dynamieke netwerksamenleving vragen om verschillende betrokkenheid in een mengeling van rechtmatige, presterende, samenwerkende en responsieve overheid. De mengverhoudingen in de vraagstukken zijn steeds verschillend en dat zijn ze dan ook in de opgaven voor de verschillende professionals in beleid, uitvoering, toezicht.
Het gaat in deze vraagstukken om het “balanceren tussen rollen” volgens ’t Hart.

Om deze redenen spreek ik liever van voortdurende beweging in een lemniscaat dan van een sedimentatie van perspectieven.

Rollen van ambtenaren in het denkkader
In de visie van Bourgon hebben ambtenaren voor de verschillende rollen van overheden in verschillende maatschappelijke vraagstukken ook vier verschillende centrale rollen. Ook in de denkkaders van Bourgon, NSOB en ’t Hart zijn deze min of meer terug te vinden. De rollen vertonen onderling belangrijke accentverschillen:

  • de zorgvuldige, onpartijdige en integere ‘public administrator’,

  • de resultaatgerichte, klantbewuste en doelmatige ‘public manager’,

  • de omgevingsbewuste, sensitieve en samenwerkingsgerichte ‘public leader’ en

  • de ingehouden, beheerste, voorzichtige en verbindende ‘public servant’

Die accentverschillen moeten ambtenaren (en overheidsorganisaties) in hun dagelijkse werkpraktijken met elkaar in overeenstemming kunnen brengen afhankelijk van de verschillende contexten en posities en afhankelijk van wat de maatschappelijke kwesties vragen. Maatschappelijke kwesties in een snel veranderende netwerksamenleving.

Psychologische kenmerken en handelingsperspectieven in het denkkader
Het denkkader uit “Het vak van ambtenaar” is naar mijn mening goed te combineren met de Insights kleurentaal. Elk overheidsperspectief heeft een dominante Insightskleur. Bij elke kleur horen enkele (psychologische) kenmerken van in dit geval professionals. Het Insights discovery model wordt ingezet om effectieve teams te kunnen samenstellen die elkaar aanvullen en die aansluiten op dat wat nodig is in het werken aan de verschillende maatschappelijke vraagstukken.

 

De kenmerken behorende bij de verschillende kleuren passen naar mijn idee goed bij de handelingsperspectieven in het denkkader van Bourgon en NSOB.

(Hoe) Kunnen we het (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken in de dynamieke netwerksamenleving organiseren?

Ook bij leren spelen analoog het verhaal van ‘t Hart over ambtelijk vakmanschap 3.0 evolutie en tijdsgeest een rol.

Bij het leren werken aan maatschappelijke vraagstukken in de dynamieke netwerksamenleving gaat het niet (meer) alleen over overdracht en aanleren van kennis en competenties en individueel leren. Het gaat om transformatief leren samenwerken vanuit overheidsorganisaties met verschillende partners in verschillende rollen en in verschillende posities aan complexe vraagstukken.
Ambtelijk vakmanschap 3.0 maak je niet alleen.
Het gaandeweg met elkaar nieuwe manieren van werken onderzoeken en implementeren en daarnaast werken aan benodigde kennis, vaardigheden en competenties om maatschappelijke vraagstukken op te lossen vraagt zowel om organisatieleren – collectief: (hoe) gaan we het doen? – als individueel leren.
Organiseren, rolverduidelijking, persoonlijke ontwikkeling via lerend werken.

Afhankelijk van de specifieke vraag kan bij het organiseren van dat transformatieve leren worden nagegaan welke actoren (van binnen en buiten de overheid) onderdeel uit moeten maken van het leerproces en welke leercontext in deze situatie (vraag, personen, context) het beste past.

Recente voorbeelden bij de overheid (rapportage A+O fonds Gemeenten en VNG) tonen een grote diversiteit aan leervormen. Het type kennis dat wordt overgedragen en de mate waarin dat is georganiseerd en gestructureerd wisselt.  Je kunt niet zeggen dat één bepaalde aanpak de beste is. Leren in de werkcontext blijft maatwerk. Elke leervraag moet afzonderlijk en in die context van voorliggende  vraagstukken en van handelende (teams van) professionals worden bekeken en afgestemd worden op de behoeften en benodigde kennis en/of vaardigheden van personen en teams.

Deze indeling in leren is naar mijn mening min of meer synchroon met het Bourgon/NSOB-denkkader en met het insightmodel.  

 

Corporate learning officer

Voor de effectiviteit van het (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken in de dynamieke netwerksamenleving ligt naar mijn mening een mooie en duidelijke rol voor een ‘corporate learning officer’ binnen het strategisch Personeels- en Organisatiewerk (P&O) van overheden.


Ken de kleuren(mengsels) van  je personeel en je organisatie, ken hun bekwaamheden, ken de kleuren(mengsels) van en achterliggende waarden in je urgente vraagstuk(ken) en context(en), ken de passende handelingsperspectieven, rol(len) en positie(s): inspireer de medewerkers, orkestreer en faciliteer het (leren) werken aan maatschappelijke vraagstukken!

 

 

Verwijzingen:
Bourgon, J. (2011): A new Synthesis of Public Adminstration. Serving in the 21st century. (Queen’s Policy Studies) Montreal: McGill-Queen’s University Press.
Website: http://www.nsworld.org/

BZK, (2016): Het vak van ambtenaar, filmpje via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/videos/2016/03/04/het-vak-van-ambtenaar

Grooteman, E. (2015) Overheidsprofessionals werken aan nieuwe rollen. Tips en Trics, Methoden en Praktijkvoorbeelden: A+O fonds Gemeenten en VNG http://www.aeno.nl/wp-content/uploads/2015/03/Overheidsprofessionals-werken-aan-nieuwe-rollen.pdf

Hart, P ‘t, (2014) Ambtelijk Vakmanschap 3.0. Zoektocht naar het Handwerk van de Overheidsmanager, Den Haag. Via: http://www.nsob.nl/publicatie/2014-ambtelijk-vakmanschap-3-0/

Insights, via bijv. http://insightsbenelux.com/insights-discovery

Spanjersberg, A.L.N.M. (2014) Van #ambt1976 naar #ambt2014. Testimonium Nelly Spanjersberg over ambtelijk vakmanschap: zoeken naar nieuwe syntheses en krachtenfusies
Via: https://lerenenwerkenvoorpubliekewaarden.pleio.nl/file/download/30154472

Twist, M. van, Steen, M. van der, Chin-a-fat, N & Kwakkelstein, T. (2013) Pop Up Publieke Waarde: Overheidssturing in de Context van Maatschappelijke Zelforganisatie, Den Haag: NSOB http://www.nsob.nl/wp-content/uploads/NSOB_Denktank_Pop-up-DEF_web.pdf

Weergaven: 320

Opmerking

Je moet lid zijn van Ambtenaar 2.0 om reacties te kunnen toevoegen!

Word lid van Ambtenaar 2.0

Reactie van Nelly Spanjersberg op 11 April 2016 op 22.24

Deze blog is een bewerking en uitbreiding van de blog "Leren werken aan complexe maatschappelijke vraagstukken met Ambtelijk Vakmanschap 3.0" van vorig jaar. 

© 2018   Gemaakt door Dirk Jan van der Wal.   Verzorgd door

Banners  |  Een probleem rapporteren?  |  Algemene voorwaarden