Mijn visie op de heroriëntatie van de Overheid

[Anita]

Afgelopen donderdag werden de laatste 11 kandidaten voor de titel van Jonge Ambtenaar van het Jaar 2010 bekend gemaakt. En ik zit erbij!!! Superblij natuurlijk, en erg vereerd. Ik ontving meteen de eerste opdracht voor de strijd om de 4 finaleplaatsen: schrijf een visie op de heroriëntatie van de overheid, hoe de overheidslagen zich tot elkaar verhouden. Deze visie moet ik voor donderdagochtend 9.00 inleveren en dan volgt de selectiedag bij de VNG.

Het afgelopen weekend heb ik wat informatie opgezocht op internet en druk getwitterd. Mede dankzij mijn twittervrienden, met name Marloes Pomp en Kim Spinder, ben ik tot de onderstaande visie gekomen. Het is de beta versie en ik ben erg benieuwd naar jullie reacties, waarmee ik de visie hoop aan te scherpen!


De heroriëntatie van de Overheid

De problematiek van de overheid is al decennia lang hetzelfde: hoe gaan we de vraagstukken van coördinatie en afstemming oplossen, hoe laten we de vaten van de overheid met elkaar communiceren en – belangrijker –aansluiten bij de problematiek die buiten ‘speelt’. Huidige ontwikkelingen als groeiende en snel wisselende complexiteit, meer met minder moeten doen, web 2.0 en de nieuwe generatie professionals, brengen weer dezelfde problematiek naar boven. Zou ik in het licht van deze ontwikkelingen de overheid nog steeds op dezelfde manier indelen als nu het geval is, mocht ik het helemaal opnieuw doen? Ik denk het niet.

De burger centraal
De overheid redeneert te veel vanuit zichzelf. Niet de samenleving, maar regels, structuren en procedures staan centraal. De primaire verantwoordelijkheid van de overheid is om een rol te spelen in de afweging van persoonlijk en algemeen belang en de burger daarbij te betrekken. Deze verantwoordelijkheid moet dan ook weer centraal komen te staan. De functie van de overheid is om overzicht te houden over alle onderwerpen die de kop opsteken in de samenleving, zodat burgers zich niet in elke kwestie hoeven te verdiepen. Burgers beperken zich nou eenmaal tot die onderwerpen die hen persoonlijk, hun werk of hun omgeving aangaan.

De burger wil gemak en eenvoud. De burger wil één loket, waar hij maar één keer zijn gegevens hoeft over te dragen en de ambtenaar antwoord kan geven op al zijn vragen. De gemiddelde bewoner weet niet eens dat er drie overheidslagen zijn. De overheid is voor de burger gewoon de overheid. Niet een wirwar aan lagen, departementen en organisaties. Het kan de burger niets schelen wat er aan de achterkant gebeurd, zolang hij er maar geen last van heeft.

Chemische Reacties
Je kunt wel één front office introduceren, maar zonder één back office, loopt het alsnog mis. In mijn visie is de overheid één organisatie. Een groot netwerk dat geen intrinsieke structuur meer kent, maar zichzelf om maatschappelijke thema’s vormt, en daarbij continue in beweging en ontwikkeling is. Als moleculen die verbinding met elkaar aan kunnen gaan om een nieuw element te vormen, maar deze verbindingen ook kunnen verbreken om weer andere verbindingen aan te gaan. Niet alleen met deeltjes binnen de overheid, maar ook met deeltjes van ‘buiten’. Er wordt grensoverstijgend georganiseerd, niet door nieuwe grenzen te trekken en nieuwe structuren te institutionaliseren, maar door rondom concrete thema’s samen te werken in zich gaandeweg het proces zelf structurerende en vormende verbanden.

Daar in het netwerk waar beleid en uitvoering plaatsvinden, vindt de meeste chemische activiteit plaats. Het verbreken en aangaan van verbindingen gebeurt hier in chemische reacties op veranderingen in buitenwereld. De politiek besluit wanneer en waarvoor deze reacties plaats moeten vinden. De beslissingen van de politiek worden vertaald naar het netwerk door een ambtelijke top. Deze ambtelijke top regisseert de thema’s waar activiteit op plaats vindt, en de verbindingen die daaromheen ontstaan.

Verbindingen vormen zich rondom maatschappelijke thema’s, functionele activiteiten als wetgeving en bedrijfsvoering, en geografische gebieden. Het netwerk is een sociale omgeving, waarin ambtenaren zich meervoudig kunnen verbinden en positioneren tussen partijen. Er is ruimte voor differentiatie tussen gebieden, maar nieuwe diensten of oplossingen worden altijd samen, vanuit het netwerk, ontwikkeld. Door creatieve concurrentie te organiseren wordt de beste manier gezocht en dat vervolgens wijdverspreid ingezet. Verantwoordelijkheid wordt neergelegd daar waar de kennis is en wordt niet beperkt door de kunstmatige grenzen van organisaties. Financiële structuren zijn ook fluïde en bewegen mee met de verbindingen in het netwerk. Er zijn geen schotten tussen budgetten die de uitvoering van creatieve, efficiënte en effectieve oplossing hinderen. Ambtenaren committeren zich, vanuit hun expertise, interesse en nationaal of lokaal belang, aan thema’s en maken daar resultaatafspraken over met de ambtelijke top. Ze bepalen, tot op bepaalde hoogte, zelf waar, wanneer, hoe en met wie ze werken en maken hiervoor gebruik van de mogelijkheden die het internet en de techniek hen biedt.

[Erik Jonker]

Allereerst een erg leuke visie en ook heel veel succes ! Sluit me aan bij de opmerkingen over 1 loket, die metafoor begint een beetje gedateerd te raken. Verder is je opmerking over 1 backoffice een beetje strijdig met het netwerk karakter wat het stuk uitstraalt. Het is ook niet perse noodzakelijk dat er 1 backoffice is. Verder meld je terloops dat de ambtelijke top de thema's regisseert, dat is ongetwijfeld de wens :-) maar doen ze dat ook en is het reeel te veronderstellen dat ze dat kunnen ? Een vraag die je niet hoeft te beantwoorden in je visie overigens. Dit sluit ook aan bij de opmerking van Monique over de andere overheden/bestuurslagen. Je moet de invloed van de rijksoverheid op die andere overheden niet overschatten. Tenslotte vond ik je opmerking over "fluide financiele structuren" wel interessant, wil de burger dat wel want het klinkt als weinig transparant en moeilijk te verantwoorden ?
Dit waren mijn eerste tamelijk willekeurige opmerkingen, nog een laatste suggestie, bedenk of je niet teveel aspecten tegelijk benoemt/aansnijdt, kijk of je nog wat focus kan aanbrengen, wat is je kern, waar gaat het je echt om ! Succes!

[Davied]

Veel succes!!!

[Anita]

@Jeroen ambtenaren meekrijgen in een dergelijk plan is natuurlijk nodig. Ik heb gisteren van Henny van Egmond geleerd dat je mensen niet kan veranderen, dat kunnen ze alleen zelf, maar je kan wel alles zo regelen dat je het mensen mogelijk maakt te veranderen. Dat betekent dat je de voorwaarden moet scheppen waarin ambtenaren volledig uitgerust zijn om op een andere manier te gaan werken en aangezien het werk als ambtenaar dan niet alleen effectiever en efficienter zou worden, maar ook nog eens veel leuker, heb ik er alle vertrouwen in dat dat goed zou komen. Uiteraard is er een groep die zich in deze overheid niet thuis zouden voelen en ontslag zouden nemen. Dit is een feit dat je zal moeten accepteren. En je krijgt er naar mijn inschatting genoeg (hele goede) mensen voor terug!

@Davied Bedankt! :) Het einde is inderdaad wat abrupt, dat ga ik aanpassen. Bedankt voor de termen morphende (is dit Nederlands?) overheid en ZOA (zelfstandig opererende ambtenaar). Die houden we erin!

@Bob Ik Valerie gevraagd te reageren en dat wilde ze graag, dus bedankt voor die tip.

@Bob en Monique. Uiteraard ga ik een linkje naar deze site bij mijn visie voegen zodat de jury kan zien hoe mijn visie tot stand is gekomen. De versie die ik vanavond naar hun stuur zal ten slotte ook nog steeds een beta zijn. Ik heb niet alle wijsheid in pacht, maar als netwerk komen we al heel ver!
Ik worstel zelf ook een beetje met het 1-loket idee. Aan de ene kant wil je inderdaad dat burgers, bedrijven en instellingen op een centraal plek geholpen kunnen worden met de gehele complexiteit van hun vraag. Aan de andere kant is het niet de bedoeling dat je burgers, bedrijven en instellingen opvoedt tot veeleisende, niet meer zelf nadenkende klanten. De overheid is geen bedrijf en de samenleving is meer dan een klant. En dit probeer ik nou juist bij de ambtenaren er uit te krijgen :) Ik wil ze juist toegang geven tot de thematische hubs die er ontstaan zodat ze niet alleen de juiste en volledige informatie daar kunnen krijgen maar ook uitgenodigd worden om mee te denken en werken.

@Monique De kracht van de regio zal ik wat duidelijker neerzetten in de thematische clustering rondom geografische gebieden.

[Monique Roosen]

@Bob één loket is wellicht wel 1.0, maar @anita je zou het ook thematische loketten kunnen noemen die je in het bedrijfsleven ook veel ziet, vb bol.com die aangeeft dat je voor alle kado's bij hun terecht kan dus niet alleen boeken. Trek je dit door naar de dienstverlening van de overheid dan zou je kunnen denken aan 'n soort "one-stop shopping" principe, beginnende ondernemers melden zich bij de KvK en kunnen gelijk alle noodzakelijke vergunningen/subsidie's aanvragen etc. Over de back-office die moet aansluiten aan de front-office heb ik vorig jaar ook 'n idee ingediend "Think out of your site, To boldly go where no government site has ....

Wat ik verder nog mis in de visie, is de kracht van de regio. Je ziet provincie's/gemeenten steeds meer in de regio samenwerken (denk bv aan de shared service centers), ook binnen het europese landschap is dit belangrijk, dus denk ook buiten de landsgrenzen.

Als je de visie aanlevert geef dan ook aan hoe deze tot stand is gekomen. Door toepassing van 'crowdsourcing' heb je aangetoond dat je werkt volgens het principe "practice what you preach". Heel belangrijk!

[Bob van Graft]

is één loket niet 1.0 denken? Hiermee wil je de burger sturen. We leven nu steeds meer in communities. In communities ga je kijken welke "peers" je in je netwerk nodig hebt om te komen tot een oplossing of iets wat je wil bereiken of nodig hebt. Wat ook interessant is om eens te kijken vanuit het verleden hoe de trias politica is ontstaan. Vanaf 1848 (http://nl.wikipedia.org/wiki/Johan_Rudolph_Thorbecke) is gesleuteld aan de wijze waarop rechten en plichten tussen burger en overheden aan elkaar verbonden zijn.

Veel zaken zijn plaats, tijd, organisatie, politiek en/of persoon geboden. Dat betekent dat in je visie die aspecten moet kunnen benoemen (mogelijk wil Valarie Frissen twitter vfrissen) je ook adviseren.

Het belangrijkste volgens mij voor je kandidatuur als jonge ambtenaar dat je een dialoog opzet, de reacties bespreekt en het weer naar een volgend niveau brengt. Veel succes en tot binnenkort.

[Davied]

Anita, gefeliciteerd met je nominatie natuurlijk! Over je tekst hierboven: goed begin, maar eind is wat abrupt. Ook is niet helemaal duidelijk hoe de laatste alinea zich verhoudt tot het deel ervoor. Aan het eind moet je eigenlijk weer terugkomen bij het begin, bij de vraag / het probleem. Maak het rond. Zodat duidelijk wordt waarom die morphende overheid een oplossing is voor het probleem waar je mee begon. En zodat duidelijk wordt dat die zelfstandig ondernemende ambtenaren (zoa's) daar voor nodig zijn.

[Jeroen Zwaal]

In je verhaal zie ik een twee lijnen. Een overheid die 'burgergericht' te werk gaat in plaats van uit zichzelf en dat de overheid op een andere manier haar werk beter zal kunnen doen, (wat je schetst als een moleculair model) Stel dat het tweede gedeelte gerealiseerd wordt. Er komt een andere vernieuwende overheids, precies zoals jij die wenst. Hoe zorg je ervoor dat elke ambtenaar zelf -in zijn hoofd/gevoel/werkhouding/motivatie/etc deze omslag kan maken? Ik zie al voor me dat er na zo'n reshape iedereen nog met dezelfde houding voortborduurt. Alle ambtenaren opnieuw solliciteren? Hoeveel procent kan mee the new way? Tja het is niet echt een opmerking waar je blog scherper van wordt, maar het gaf mij te denken! Succes trouwens ;)

[Anita]

@Betty Bedankt voor je reactie. Het maakt me in ieder geval duidelijk dat ik nog niet scherp heb geformuleerd dat het opheffen van de overheidslagen rijk, provincie en gemeente essentieel onderdeel van mijn visie is :).

Voorbeelden toevoegen ga ik zeker doen, goede tip! En ik ga even nadenken over de belastinginspecteurs en DJI'ers. Wat ik in ieder geval wil bereiken is dat ook de hardcore uitvoerders gewoon onderdeel worden van het grotere netwerk en er dus meer kruisbestuiving en samenwerking plaatsvindt. Natuurlijk moeten onderwerpen als handhaving strak geregeld zijn, maar ik geloof dat daarvoor de huidige regels met ong 80% gereduceerd kunnen worden (daar waar we gepoogd hebben alle uitzonderingen in regels te vangen)en dit grotendeels vervangen kan worden door praktisch verstand van de professionals die het uitvoeren, transparantie en samenwerking.

[Anita]

@Harro burgers zeggen in ieder geval één loket te willen. De vraag is inderdaad welke behoefte daar aan ten grondslag ligt. Naar mijn idee is dat vooral de behoefte aan versimpeling. Mensen komen in hun eentje vaak niet uit de wirwar van regels en informatie en willen graag een punt hebben waar ze hun specifieke vraag kunnen stellen en daar een duidelijk antwoord op krijgen. Wanneer mensen zelf moeten uitzoeken bij welk loket ze met hun vraag moeten zijn gaat het al fout, omdat dat vaak niet duidelijk te achterhalen is en de mensen van de loketten zelf het vaak zelf ook niet zeker weten. Dan krijg je het 'van het kastje naar de muur gestuurd worden'-effect.

[Betty Feenstra]

Hoi Anita,

Mooi stuk! Twee punten:
- Ik zou nog wat voorbeelden toevoegen (a la hub oid) hoe dit nu al werkt
- Ik wil niet direct weer de verkokering in het leven roepen, maar misschien is het nog handig als je voor de rijksoverheid (maar geldt ook wellicht voor provincie of gemeente niveau) een onderscheid maakt naar uitvoering en beleid, 80% is nou eenmaal uitvoering (controlerende of uitvoerende taak van de overheid) en ik zie nog niet helemaal voor me hoe jouw verhaal van toepassing is op een belastingsinspecteur, ICT-er bij de IBG of een medewerker bij DJI. Maar wellicht jij wel en kun je dat uitleggen?