Bakas en Kreijveld, toekomstvoorspellers voor de overheid

[Davied]

Enkele jaren geleden schreef ik een blog over de zes trends van de overheid 2.0, zie trends.ambtenaar20.nl. Daarmee probeerde ik niet de toekomst te voorspellen, maar wel enkele ontwikkelingen te schetsen die naar mijn mening spoedig relevant zouden worden voor de overheid. Tot mijn verbazing word ik sindsdien regelmatig gevraagd om lezingen te geven als trendwatcher.

 

Het nu en de toekomst

Het woord 'trendwatcher' staat niet in Van Dale of Wikipedia, maar letterlijk is het iemand die kijkt welke ontwikkelingen er zijn en welke nieuwe bewegingen ontstaan in de samenleving. De volgende stap is dan natuurlijk om op basis van die ontwikkelingen een doorvertaling te maken naar de toekomst. Op die 'voorspelling' worden vervolgens strategische business- of beleidsplannen gebaseerd.

Een trendwatcher komt dan ook al snel op het terrein van de futurologie, de wetenschap die zich bezighoudt met het onderzoeken van de toekomst. Bij het onderzoeken van trends kijk je naar het heden en kun je gebruik maken van voorbeelden, data-analyse en vakdeskundigen. Sommige ontwikkelingslijnen kunnen worden doorgetrokken naar de toekomst, maar de onzekerheidsfactor neemt daarmee enorm toe. Een trend of beweging is te voorspellen, maar de specifieke invulling ervan, de voorbeelden van de toekomst, zijn onbekend.

 

Voorbeeld: open overheid

Eén van de trends die ik benoemde in 2009 was de beweging naar een verder gaande openheid van de overheid. Om me heen zag ik weliswaar hoe overheidsorganisaties probeerden om de poorten gesloten te houden met nieuwe regels en beperkingen, maar de Nationale Ombudsman riep juist op tot een transparantere overheid. Beide reacties waren te voorspellen in de context van die trend.

Het onderwerp kwam echter vooral op de agenda door Wikileaks, een voorbeeld van onbedoelde openheid van de overheid. Het leidde tot veel discussies over een transparante overheid en tot diverse lokale openbaarheidssites. Een initiatief als Wikileaks is moeilijk te voorspellen, maar geeft invulling aan de trend en stuwt de beweging voort. Ontwikkelingen zijn voor een groot deel een optelsom van verschillende niet te voorspellen voorbeelden.

 

Scenario's en beelden

Om op basis van trends inzicht te krijgen in de toekomst en tegelijkertijd rekening te houden met onverwachte ontwikkelingen wordt vaak gewerkt met scenario's. Bij scenarioplanning worden, rekening houdend met de context, verschillende versies van de toekomst uitgewerkt aan de hand van de onzekere factoren: als x gebeurt, dan is scenario y plausibel, als x niet gebeurt, dan zou scenario z werkelijkheid kunnen worden.

Eventueel kunnen deze scenario's vervolgens beeldend worden uitgewerkt en ingevuld met mogelijke voorbeelden om de toekomst wat tastbaarder te maken. Nadat zo een beeld is ontstaan van de mogelijke toekomsten, kunnen strategische keuzes worden gemaakt en doorgerekend. Het gaat er dan niet zozeer om dat één van de scenario's gekozen wordt, maar dat de verschillende kansen en risico's worden meegenomen bij de keuze.

 

In drie stappen naar de toekomst

Bij het kijken naar de toekomst kunnen dus verschillende fasen worden onderscheiden:

1. Trendwatching: wat is er nu gaande en wat is in grote lijnen de beweging?
2. Voorspelling: op basis van trends en realistische randvoorwaarden één of meerdere scenario's uitwerken om een beeld te schetsen van de toekomst;
3. Strategie: keuzes maken voor activiteiten en ingrepen om de kans op het gewenste effect zo groot mogelijk te maken.

Bestuurders en beleidsmakers zijn verantwoordelijk om te komen tot die strategische keuzes en hebben daarvoor behoefte aan onderbouwing. Trendwatchers en futurologen, of ze nu zelfstandig werken of voor een instituut, willen daar in voorzien. Twee van hen hebben onlangs een boek gepresenteerd met hun beelden van de toekomst: Adjiedj Bakas en Maurits Kreijveld. Wat kunnen we daar als overheid uit leren?

 

Adjiedj Bakas, De staat van morgen

Bakas noemt zich trendwatcher en heeft diverse boeken op zijn naam staan over ontwikkelingen in verschillende vakgebieden. Zijn nieuwste boek is De staat van morgen, gericht op overheid en politiek. Het is een luxe uitgave met 400 pagina's en vol met afbeeldingen en columns van allerlei pluimage. Een heel afwisselend boek dus.

Het eerste deel bestaat uit een geschiedenis van de mensheid vanaf de prehistorie. De functie van dit hoofdstuk is wat onduidelijk en er wordt ook geen onderbouwing gegeven voor deze specifieke interpretatie. Het tweede hoofdstuk beschrijft de overheid van nu aan de hand van een groot aantal citaten, maar hoofdstuk drie is de ruggengraat van het boek: de megatrends voor overheid en politiek:

1. Economische pijlers voor een nieuwe Gouden Eeuw
2. Veranderend burgerschap en de transitie-economie
3. De algoritmen van de staat
4. De grenzeloze overheid
5. Nieuwe rijken die de politieke macht grijpen
6. De val van de euro
7. Globalisering wordt slowbalisering

Vervolgens wordt het boek afgesloten met twintig bladzijden over de toekomst van het openbaar bestuur en hoe politici, bestuurders en ambtenaren ermee om moeten gaan.

Bakas geeft veel lezingen en presentaties en ook in dit boek weet hij zijn verhaal weer op een toegankelijke en vermakelijke manier te brengen. Mijn vraag is echter hoe bestuurders en beleidsmakers het boek moeten lezen en wat ze ermee kunnen. Om de driedeling er weer bij te pakken: wat zijn de trends, welke voorspellingen en scenario's komen daar uit voort en bieden die houvast voor strategische keuzes?

Het probleem van het boek is vooral dat deze drie denkfasen eigenlijk niet te onderscheiden zijn. Weliswaar staat het boek vol met citaten en cijfers en wordt elke paragraaf een trend beschreven, maar het is eigenlijk niet mogelijk om onderscheid te maken tussen de feiten van nu en de beelden van de toekomst die Bakas schetst. Daar komt bij dat hij de indruk wekt een voorkeur te hebben voor een bepaalde strategische richting.

Het boek beloofde een aantal scenario's voor de mogelijke toekomsten van Nederland, maar het eindresultaat lijkt eerder op een pamflet van Nederland zoals Bakas dat wenst, een soort (best wel rechts) verkiezingsprogramma voor de komende twintig jaar. Juist vanwege die politieke agenda (als we x kiezen, dan komt het allemaal goed), is het moelijk om de rest van het boek, de cijfers en de trends, te beoordelen.

Het boek eindigt met voorspellingen die ik eerder geofictie zou noemen: Bakas laat Nederland een republiek worden en fuseren met Vlaanderen en beschrijft zelfs compleet nieuwe politieke partijen en ministeries. Dit is een invulling van de toekomst die zeker niet voorspelbaar is, dus wat is het nut ervan, behalve entertainment? Mijn antwoord: verbeelding. Het gaat niet om de voorspelling, maar om de andere blik, het denken out of the box.

Daar ligt dan ook de belangrijkste meerwaarde van dit boek. De enorme hoeveelheid cijfers en feiten beschrijven hoe snel de ontwikkelingen gaan en dwingen je verder te kijken dan je alledaagse praktijk. Bakas biedt vervolgens geen houvast in de vorm van scenario's en wetenschappelijke onderbouwingen. Zijn "voorspellingen" zijn vooral nuttig om de geest open te zetten, zodat je tot je eigen nieuwe inzichten kunt komen.

 

Maurits Kreijveld, Samen slimmer

Kreijveld is futuroloog en bij het uitkomen van het boek werkzaam bij de Stichting Toekomstbeeld der Techniek. Zijn boek Samen slimmer schetst drie scenario's voor de samenleving van 2032 waarbij de meerwaarde van ‘wisdom of crowds’ en de organisatiestructuren die daarbij horen zichtbaar worden gemaakt. Het is een goed verzorgde uitgave met diverse infographics en bijdragen van andere onderzoekers.

De eerste twee hoofdstukken schetsen wat de impact is van nieuwe technologieën op hoe mensen samenwerken. Het bevat enorm veel voorbeelden die in beeld brengen hoe via internet individuen worden verbonden en in netwerken samenwerken. Ook deze opsomming van voorbeelden werkt zeer inspirerend. Het begin leest als een vervolg op mijn boek over Ambtenaar 2.0 uit 2008.

Kreijveld geeft daarbij definities van termen als crowdsourcing en wisdom of the crowds en maakt een indeling van de nieuwe mogelijkheden om via internet samen te werken in vier categorieën, afhankelijk van de mate van activiteit en de hechtheid van de samenwerkingsverbanden. Elke vorm van samenwerking vraagt om een andere aanpak om tot resultaat te komen en meerwaarde te creëren (klik op de afbeelding links voor een grotere versie).

De samenwerkingsverbanden worden vervolgens uitgewerkt en voorzien van voorbeelden. Op basis van de technologische ontwikkelingen en de inventarisatie van nieuwe samenwerkmogelijkheden komt Kreijveld tot een aantal trends, die wat hem betreft doorgetrokken kunnen worden naar de toekomst:

1. Leven in het web
2. Het web als een slim brein
3. Het web kan onze gedachten lezen
4. Het web kent onze vrienden
5. Data wordt hanteerbaar en handelingen worden data
6. Alles wordt LEGO

De invulling van deze trends is echter afhankelijk van de manier waarop het web en de samenleving zich verder ontwikkelen. Zo schetst hij een tegenstelling tussen een ontwikkeling waarbij het web een systeem wordt om mensen te beheersen of juist om individuen te versterken. Daarnaast vraagt hij zich af of internet vooral voor eigen gebruik zal worden ingezet of meer als medium voor collectieve actie:

Klik op de afbeelding voor een grotere versie! 

 

 

 

 

Op basis van deze mogelijke ontwikkelingen werkt Kreijveld een aantal voorbeelden in de zorg uit en komt hij tot drie invullingen van hoe de overheid van de toekomst eruit kan zien:

1. De favela: de zelfsturende samenleving;
2. Facebook: de overheid als platform;
3. Smart city: de stad als Sim City.

Klik op de afbeelding hiernaast om een grotere versie te zien.

Door internet zal de samenleving cocreatiever zijn en meer taken zelf oppakken. Overheden moeten zich daar op voorbereiden door te sturen op participatie en openheid. Daarmee kunnen besluitvormingsprocessen interactiever worden en kunnen wetten en regels continu bijgewerkt worden naar behoefte in de samenleving. Sturing wordt georganiseerd via netwerken en een verfijnd systeem van prikkels.

Kreijveld heeft op basis van een grote hoeveelheid voorbeelden en (technologische) ontwikkelingen enkele trends geschetst en scenario's uitgewerkt. Daarbij heeft hij wel de nadruk gelegd op de kansen die internet, netwerken en cocreatie kunnen bieden voor de samenleving. Hij eindigt zijn boek dan ook met aanbevelingen (onder andere voor de overheid) om die kansen waar te maken:

• Veilig: er moet een garantie zijn van veiligheid en privacy op internet als voorwaarde voor de groei van het web als infrastructuur;
• Open: het web moet open en toegankelijk zijn zodat belemmeringen voor interactie zoveel mogelijk worden weggenomen;
• Sociaal: sociale omgang en sociaal kapitaal moeten zichtbaar worden gemaakt in webapplicaties. Het internet wordt een deel van het publieke domein;
• Participatief: samenwerking en de mogelijkheid om mensen te betrekken moeten worden ingebouwd in elk proces op basis van nieuwe beoordelingssystemen;
• Spontaan en speels: de online verwevenheid maakt nieuwe, speelse vormen van sturing mogelijk, maar daarbij moet wel ruimte blijven voor keuzevrijheid.

We staan nu nog aan het begin van een revolutionaire verandering van samenleving, economie en bestuur. Desondanks zijn er al enorm veel voorbeelden die een doorkijkje geven van hoe onze internetsamenleving er in de toekomst uit gaat zien. Kreijveld heeft er een inspirerend boek mee gemaakt. Tegenover al die kansen staan echter ook risico's. Daarom bevat het boek ook aanbevelingen om de valkuilen te vermijden. En daar kunnen bestuurders en beleidsmakers zeker hun voordeel mee doen!

 

Conclusie

Bakas en Kreijveld hebben beide een enorme hoeveelheid voorbeelden en feiten verzameld over hoe de wereld fundamenteel aan het veranderen is. Beide auteurs gaan echter anders om met hun basismateriaal. Bakas, de trendwatcher, presenteert zijn trends op onderhoudende wijze en koppelt ze aan een pleidooi voor een gewenste samenleving. De noodzakelijke verbinding tussen de feiten en de toekomstvisie is echter wat beperkt.

Kreijveld, de futuroloog, heeft een meer wetenschappelijke benadering en de stappen die hij in zijn verhaal zet van feiten en trends naar voorspelling en aanbeveling zijn beter te volgen. Dat maakt de inhoud van die aanbevelingen waardevoller voor bestuurders en beleidsmakers. Bakas schudt je wakker met mogelijke vergezichten, maar Kreijveld biedt ook nog houvast en een routekaart naar de toekomst.

Als ik de beide boeken naast elkaar leg, dan zit de meerwaarde echter vooral in de grote hoeveelheid voorbeelden die beide schrijvers hebben verzameld. In die voorbeelden is de toekomst zichtbaar. Daar gebeurt nu al wat we straks normaal vinden. Sterker nog: je vraagt je af waarom het niet overal al zo werkt. Daarop heeft de schrijver William Gibson, uitvinder van de term 'cyberspace', echter het antwoord: "The future is already here - it's just not very evenly distributed."

 

 

[Caroline van Wijk]

Het blijft fascinerend om naar de toekomst te kijken. Het is ook bittere noodzaak, wil je beleid kunnen maken dat pas na jaren zijn beslag krijgt. Boeken als bovenstaande helpen je een beeld te geven, maar vaak heb je te maken met onzekere factoren die juist op jouw werkveld veel invloed hebben. Voor die situatie zijn er toekomstscenario's, een methode die Shell ontwikkelde en waarmij zij de oliecrisis aan zagen komen. Een workshop hiervoor biedt de SZW Academy. Het resultaat van zo'n toekomstverkenning is een rijtje met verwachte feiten per scenario (gewoonlijk vier). Dit is nog aan te vullen met beelden of tekeningen, en nog mooier: met een verhaal waarmee je als het ware zelf de toekomst wordt ingetrokken en die toekomst beleeft, proeft, ruikt, voelt. Dit is een zeer krachtige werkwijze, die beleidsambtenaren helpt een scherp beeld te krijgen van de toekomst waar zij beleid voor moeten maken.

Mail mij voor een voorbeeld van zulke verhalen: [e-mail]

groet,

Caroline van Wijk